Về một vài khía cạnh công tác của ngành văn hóa hiện nay
21/11/2014 | 1:17
VỀ MỘT VÀI KHÍA CẠNH CÔNG TÁC CỦA NGÀNH VĂN HÓA HIỆN NAY (Nhân ngày thành lập Ngành 28 tháng 8 năm 2014) PGS.TS. LÊ NGỌC THẮNG* Sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 28/8/1945, trong tuyên cáo của Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa, Bộ Thông tin […]
VỀ MỘT VÀI KHÍA CẠNH CÔNG TÁC CỦA NGÀNH VĂN HÓA HIỆN NAY
(Nhân ngày thành lập Ngành 28 tháng 8 năm 2014)
PGS.TS. LÊ NGỌC THẮNG*
Sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 28/8/1945, trong tuyên cáo của Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa, Bộ Thông tin – Tuyên truyền được thành lập (sau đó ngày 1/1/1946 đổi tên là Bộ Tuyên truyền và Cổ động – tiền thân của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày nay). Từ đó đến nay, ngày 28/8 đã trở thành ngày truyền thống của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Trong 69 năm qua, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta, sự nghiệp văn hóa đã có những đóng góp quan trọng vào sự thắng lợi của hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, xây dựng và phát triển đất nước qua các thời kỳ.
69 năm qua cũng chính là quá trình xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam – văn hóa của một quốc gia độc lập, có chủ quyền. Đó cũng là quá trình quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để xây dựng và phát triển đất nước. Trên bình diện lý luận và thực tiễn hoạt động nghiên cứu, quản lý nhà nước về văn hóa ngày càng đi vào chiều sâu góp phần quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước.
Tuổi 69 của Ngành gợi lại cho các thế hệ làm công tác Văn hóa, Văn hóa – Thông tin, Văn hóa, Gia đình, Thể thao và Du lịch nhiều suy ngẫm về vai trò, vị thế của Ngành trong tiến trình lịch sử thời đại Hồ Chí Minh hôm qua, hôm nay và tương lai. Trong bối cảnh đó, trên tinh thần Nghị quyết số 33/NQ-TW của Hội nghị lần thứ IX, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước cùng với các Ban, Ngành hữu quan, ngành Văn hóa phải là trung tâm tiếp tục thúc đẩy các hoạt động, quản lý Văn hóa hiện nay của đất nước trên các cơ sở và phương châm:
- Tiếp tục nhận thức, quán triệt và thực hiện vai trò “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” trong nền kinh tế thị trường, hội nhập và phát triển hiện nay
Cách đây hơn nửa thế kỷ, ở thời điểm vận mệnh đất nước một lần nữa bị đe dọa, tại Hội nghị văn hóa toàn quốc tổ chức tháng 11-1946, Bác Hồ đã trình bày một quan niệm giản dị nhưng mang tính nguyên lý, có ý nghĩa cơ bản và lâu dài, đó là: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Khi đề cập “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, Hồ Chí Minh đã thấy rõ ý nghĩa, vị trí, vai trò của văn hóa đối với sự phát triển xã hội. Tiếp cận theo nghĩa rộng, Người phác họa các nét cơ bản của “văn hóa soi đường” vừa phải được biểu hiện, vừa phải là kết quả tổng hòa của các yếu tố:
“1. Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập, tự cường.
- Xây dựng luân lý: Biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng.
- Xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi nhân dân trong xã hội.
- Xây dựng chính trị: Dân quyền.
- Xây dựng kinh tế”.
Trong sự vận động, phát triển của một quốc gia, các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội… luôn có những diễn biến phức tạp. Vai trò quan trọng của chính trị, kinh tế luôn được mọi người dễ cảm nhận. Nhưng những biến động về chính trị, kinh tế sẽ dẫn đến những tác động không nhỏ, thậm chí rất to lớn đến đời sống xã hội, nếp sống văn hóa của một quốc gia, cộng đồng… thì không mấy ai cảm nhận sâu sắc.
Một vấn đề luôn luôn đặt ra là phải nhận thức và luôn luôn ý thức sự vận động, phát triển hài hòa giữa chính trị – kinh tế – văn hóa thì sẽ đảm bảo cho một thể chế đứng vững và phát triển bền vững. Nếu sự vận động về chính trị và kinh tế mà không ý thức được các giá trị văn hóa bên cạnh, không thấy được vị thế, vai trò “mục tiêu” và “động lực” của văn hóa trong phát triển thì sự phát triển đó sẽ chỉ có những giá trị nhất định và có chất lượng sống thấp.
Đáng tiếc là việc chúng ta làm cho mọi người hiểu, thấy và thực hiện được câu nói của Hồ Chí Minh “văn hóa soi đường cho quốc dân đi” chưa được quan tâm đúng mức và xứng tầm của nó. Đây là trách nhiệm của một số Bộ, Ngành hữu quan trong đó có ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Cần nhận thức rõ ràng rằng, mục đích cuối cùng của Chính trị, Kinh tế là vì cuộc sống con người thì cũng chính là vì Văn hóa với những giá trị, tiêu chí nhất định.
Trên một bình diện khái niệm rộng, thì chính trị và kinh tế cũng thuộc nội hàm của văn hóa. Tuy nhiên, trong thực tiễn đời sống xã hội, trong lãnh đạo và quản lý đất nước, ba vấn đề Chính trị – Kinh tế – Văn hóa được nhận thức, vận hành rất đa dạng, phong phú với những tương quan “nổi, chìm” sinh động. Lịch sử thế giới cho thấy có những đế quốc chiến thắng về quân sự nhưng lại bị các quốc gia chiến bại đồng hóa ngược trở lại về văn hóa.
Để văn hóa thực sự “soi đường cho quốc dân đi”, và phát huy vai trò của văn hóa trong bối cảnh phát triển đất nước hiện nay thì cần:
– Nhận thức và giải quyết tốt mối quan hệ hài hòa giữa Văn hóa với các vấn đề Tâm lý, Luân lý, Xã hội, Chính trị, Kinh tế như Hồ Chi Minh đã đề cập trên đây.
– Phải xây dựng, lãnh đạo, tổ chức, quản lý một nền văn hóa theo chuẩn mực nhất định với mục tiêu, nội dung và nguyên tắc vận hành đáp ứng đòi hỏi sự hài hòa giữa truyền thống văn hóa, văn hiến của dân tộc với nhu cầu phát triển, hội nhập từ trong Đảng, trong hệ thống chính trị, đội ngũ công chức, viên chức và trong đời sống xã hội.
Đây là vấn đề Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI (2014) cũng vừa xác định và làm rõ: “Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật; đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước”.
– Để“văn hóa soi đường cho quốc dân đi” thì hệ giá trị văn hóa đó phải như thế nào? Đây không chỉ là vấn đề “soi đường” mà chính là vừa xây dựng nền văn hóa mới, vừa để “văn hóa” hoàn thiện “chân dung” của mình xứng tầm với vị thế “soi đường” và dẫn đường cho một xã hội Việt Nam phát triển như mong muốn của toàn Đảng, toàn dân ta.
- “Dân tộc – Khoa học – Đại chúng” vẫn là phương châm hoạt động của lĩnh vực Văn hóa trong nghiên cứu và quản lý nhà nước hiện nay
Ngay từ những ngày tháng non trẻ, Đảng ta rất coi trọng phát triển văn hóa. Đã bảy thập kỷ đi qua, đến nay, bản Đề cương văn hóa năm 1943 vẫn còn nguyên giá trị, trở thành “hòn đá tảng” cho đường lối, chính sách của Đảng suốt cả chặng đường cách mạng, đặc biệt là 3 nguyên tắc của văn hóa Việt Nam mà bản đề cương đã đề cập đến: Dân tộc, Khoa học và Đại chúng.
“Cách đặt vấn đề” của bản Đề cương đã nêu rõ thái độ của Đảng Cộng sản Đông Dương đối với vấn đề văn hóa: “Mặt trận văn hóa là một trong 3 mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa), ở đó, người cộng sản phải hoạt động và “cách mạng văn hóa muốn hoàn thành phải do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo…”. Đặc biệt, bản đề cương đã đưa ra 3 nguyên tắc vận động của văn hóa nước Việt Nam trong giai đoạn này: dân tộc hóa (chống mọi ảnh hưởng nô dịch và thuộc địa khiến cho văn hóa Việt Nam phát triển độc lập); đại chúng hóa (chống mọi chủ trương hành động làm cho văn hóa phản lại đông đảo quần chúng hoặc xa đông đảo quần chúng); khoa học hóa (chống lại tất cả những cái gì làm cho văn hóa trái khoa học, phản tiến bộ).
Chặng đường 69 năm qua cho chúng ta càng thấy rõ hướng đi của văn hóa Việt Nam là đúng đắn và ưu việt. Văn hóa luôn được coi là một mặt trận như Bác Hồ đã nói: “Văn hóa, văn nghệ là một mặt trận, anh chị em văn nghệ sỹ là chiến sỹ trên mặt trận ấy”. Văn hóa luôn song hành và phục vụ chính trị, phục vụ cách mạng và luôn được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đặc biệt, trong bảy thập kỷ qua, văn hóa Việt Nam luôn coi trọng và đảm bảo được 3 nguyên tắc (cũng có người gọi là 3 tính chất) đó là dân tộc, khoa học và đại chúng.
Trong nền kinh tế thị trường, hội nhập và giao thoa văn hóa toàn cầu thì tính Dân tộc đã được Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) xác định “xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Tính dân tộc, bản sắc văn hóa dân tộc là một nội dung quan trọng của nền văn hóa Việt Nam trong quá khứ cũng như hiện tại, nó là yếu tố làm nên giá trị văn hóa quốc gia.
Trong xu thế hội nhập toàn cầu hóa về kinh tế và văn hóa thì tính Khoa học của văn hóa là một yêu cầu tất yếu, là điều kiện để văn hóa Việt Nam phát tỏa tinh hoa ra bên ngoài và để chọn lọc, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại. Trong thời đại của nền kinh tế tri thức, công nghiệp văn hóa, công nghệ thông tin… thì tính khoa học trong xây dựng nền văn hóa mới đặt ra không ít vấn đề về quan điểm, chính sách và quản lý nhà nước về văn hóa đặt ra nghiêm túc và không ít thử thách.
Đại chúng là quan điểm, nội dung hay tính chất của nền văn hóa cũng là bản chất của nền văn hóa mới vận hành theo xu thế và nguyên tắc “của dân, do dân và vì dân”. Nhân dân là chủ thể của mọi giá trị văn hóa, là người sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Một nền văn hóa hay những sáng tạo, giá trị văn hóa không mang tính đại chúng, chỉ vì và cho một số người trong tầng lớp xã hội thì vừa không phù hợp với quy luật vận động của văn hóa vừa bó hẹp, vừa làm giảm giá trị nhân văn của nó.
Trên bình diện quản lý nhà nước về văn hóa, gia đình, thể dục, thể thao và du lịch hiện nay các phương châm Dân tộc – Khoa học – Đại chúng về văn hóa vẫn còn nguyên giá trị, rất cần chúng ta nghiên cứu, quán triệt, vận dụng chắc chắn sẽ mang lại những kết quả xứng tầm với mục tiêu chiến lược phát triển văn hóa đề ra trong bối cảnh, tình hình kinh tế – xã hội, giao thoa văn hóa toàn cầu hiện nay.
- “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng tới chân – thiện – mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ, khoa học” trong hộinhập và phát triển
Đây là sự nghiệp của toàn xã hội và trực tiếp đặt ra đối với ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã được xác định trong mục tiêu của Nghị quyết số 33/NQ-TW của Hội nghị lần thứ 9 khóa XI, Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã đề ra.
Nội dung trên đã định hướng nhiệm vụ trọng tâm của sự nghiệp văn hóa nước nhà trong giai đoạn mới là “xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam” phát triển với những giá trị và phẩm chất mang tinh thần “dân tộc, nhân văn, dân chủ, khoa học”.
Nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển trong giai đoạn mới không thể thoát ly tính DÂN TỘC. Đây là yêu cầu và là nguyên tắc đối với bản chất của nền văn hóa quốc gia trong hội nhập và phát triển trong thời đại ngày nay; đồng thời cũng là kế thừa tinh thần của Đề cương văn hóa năm 1943 và Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 5, khóa VIII (1998).
Tính NHÂN VĂN của việc xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam hiện nay được đặt ra là một nhu cầu tất yếu khi các giá trị, đạo đức xã hội bị tác động mạnh của nền kinh tế thị trường và những lối sống không lành mạnh tác động từ bên ngoài. Không phải khi kinh tế phát triển thì tính nhân văn trong xã hội cũng phát triển mà đôi khi ngược lại. Đây là vần đề đặt ra trước mắt và lâu dài trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế – xã hội, văn hóa ở nước ta.
Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phải thấm nhuần tinh thần DÂN CHỦ là một quan điểm đúng được quan tâm và nhấn mạnh trong những năm gần đây. Tính dân chủ trong quá trình xây dựng chế độ, xây dựng nền văn hóa, xây dựng con người Việt Nam hiện nay với những tố chất, yêu cầu mới là một trong những nguyên nhân đảm bảo cho tính bền vững của sự phát triển. Đây là yêu tố quan trọng cần được ý thức, quan tâm trong Quản lý nhà nước về văn hóa. Ở đâu tinh thần dân chủ, Pháp lệnh dân chủ ở cơ sở được quán triệt trong hoạt động quản lý thì sẽ có hiệu quả cao và có tính bền vững.
Xây dựng văn hóa, con người Việt Nam phát triển thấm nhuần tinh thần KHOA HỌC là không chỉ là quan điểm mà còn là phương pháp đúng đắn hiện nay. Trong bối cảnh xây dựng đất nước, phát triển của nhân loại hiện nay, Khoa học và công nghệ có vai trò chủ đạo trong sự phát triển của sức sản xuất, là điều kiện tất yếu để chúng ta phát huy tài năng, trí tuệ của dân tộc và cũng là điều kiện để tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Việc đánh giá, phân tích “sở trường”, “sở đoản” của Con người, thế mạnh và hạn chế của Văn hóa Việt Nam; việc xác định nội dung, phương thức, lộ trình xây dựng phát triển văn hóa và con người Việt Nam không thể dựa vào “kinh nghiệm chủ nghĩa” vào “cảm tính” mà phải dựa trên những phân tích, đánh giá của những “luận cứ” và “phương pháp khoa học”. Việc nâng cao chất lượng quản lý nhà nước về văn hóa, thể thao và du lịch là một hoạt động khoa học nghiêm túc, phải trên tinh thần thấm nhuần quan điểm, tư tưởng đó mới có thể mang lại hiệu quả bền vững.
Nhân dịp Kỷ niệm 69 năm ngành Văn hóa, nhìn lại chặng đường đã qua và những nhiệm vụ quan trọng mới đề ra, chúng ta tự hào và trân trọng những đóng góp của Ngành vào sự nghiệp cách mạng chung của dân tộc đồng thời cũng ý thức trách nhiệm cao về chặng đường trước mắt, về những nhiệm vụ quan trọng, nặng nề và vẻ vang khi được làm “chiến sĩ” trên “mặt trận văn hóa”./.
L.N.T
Bài viết liên quan
Mẫu biểu trưng, bộ nhận diện chính thức kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam
VHO – Bộ VHTTDL đã bàn hành Quyết định số 3228/QĐ – BVHTTDL ngày 9.9.2025 về việc phê duyệt mẫu biểu trưng (logo), bộ nhận diện để sử dụng chính thức trong các hoạt động tuyên truyền kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam (6.1.1946 – 6.1.2026). Quyết định này có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký và thay thế Quyết định số 3175/QĐ-BVHTTDL ngày 4.9.2025 của Bộ trưởng Bộ VHTTDL.
Tốt nghiệp THPT 26.6.2025: Kỳ thi được toàn xã hội đặt nhiều kỳ vọng
VHO – Biến kỳ thi tốt nghiệp THPT thành “ngày hội” của người học, người dạy và cả xã hội. Đó là sự chuyển hóa từ một nền giáo dục thi cử nặng ứng thí sang nền giáo dục khai phóng và nhân văn.
Phát huy vai trò văn hóa, VHNT về giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư
VHO – Thay mặt Bộ Chính trị, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Chỉ thị số 42 của Bộ Chính trị về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”.
Triển khai Tháng hành động quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có công văn 1461 /BVHTTDL-GĐ về việc triển khai Tháng hành động quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình
Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số
Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa, con người Việt Nam thật sự trở thành sức mạnh nội sinh, tạo động lực cho phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Đây cũng chính là cơ sở quan trọng trong việc định hướng, xây dựng chính sách bảo tồn, phát huy, quảng bá giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
