Đầu xuân bàn thêm về lễ hội

 Tuy nhiên, lễ hội là gì? lễ có trước hay hội có trước? phần nào là chính? vì sao trước đây các cụ chỉ gọi Hội Lim, Hội Gióng chứ không gọi là Lễ hội Lim, Lễ hội Gióng? Gọi theo cách quen gọi hay còn ý nghĩa nào khác vẫn là những câu hỏi chưa có lời giải đáp thoả đáng. Phải chăng vì chưa có lời giải thích thoả đáng mà lễ hội ngày nay có nhiều “hạt sạn” kỳ cục vậy chăng? Chính vì những băn khoăn ấy mà khi còn thực hiện nhiệm vụ quản lý văn hoá chúng tôi đã thử lần theo “dấu xưa, tích cũ” xem có nghiên cứu nào của các bậc tiền bối chỉ dẫn cho mình được chăng.

Trong nhiều sách, phải kể đến sách của cụ Phan Kế Bính viết về Việt Nam phong tục đọc thật thú vị. Tuy nhiên, sách chủ yếu nói về phong tục, không phải là chuyên khảo về lễ hội. Viết nhiều về lễ hội có lẽ phải kể đến một bậc tiền bối khác là nhà nghiên cứu Toan Ánh. Lễ hội trong bộ sách Nếp cũ của ông với hai tập về Hội hè đình đám, xuất bản tại Sài Gòn vào những năm 1969 – 1971 của thế kỷ XX và được Nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh tái bản vào năm 1993. Bộ sách này mô tả về hội hè, đình đám như nó vốn có, chứ chưa đưa ra định nghĩa thế nào là lễ hội. Sự mô tả của ông về lễ hội (chủ yếu lễ hội vùng châu thổ sông Hồng) rất có ý nghĩa cho những người nghiên cứu, quản lý và tổ chức lễ hội nhất là trong điều kiện lễ hội cả cũ lẫn mới được dàn dựng và tổ chức với đà phát triển có phần thái quá này.

Những năm gần đây nhiều nhà quản lý và nghiên cứu đã cố gắng tìm biện pháp nhằm giảm thiểu “lạm phát lễ hội”, “biến tướng lễ hội” trên cơ sở tìm về cội nguồn, nguyên nghĩa của lễ hội. Tuy còn nhiều cách lý giải khác nhau, nhưng nhiều nhà nghiên cứu đồng quan điểm trong cách tiếp cận lễ hội với hai phần: “lễ” và “hội”. Nhiều người còn nói theo cách nói dân gian trực cảm “trong hội có lễ, trong lễ có hội” với nhận thức có tính cảnh báo trong hoạt động tổ chức lễ hội không được coi nhẹ phần nào. Giáo sư Trần Lâm Biền cho rằng: “Lễ và hội là hai phần gắn bó chặt chẽ với nhau. Khi có sự hiểu đúng về lễ người ta mới có thể xác định được ý nghĩa của nó và không chạy theo việc tăng cường hội mà giảm lễ. Không chỉ tôn vinh các vị thần linh, phần lễ cũng có rất nhiều giá trị khác”. Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc lại cho rằng: “gọi là lễ hội hay hội lễ thì ở bất cứ đâu, cũng chỉ có phần hội là sự trông chờ chính của mọi người”.

Về lễ hội còn có nhiều quan niệm chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng quan niệm lễ hội là hoạt động văn hoá có tính cộng đồng được nhiều người chấp nhận. Về quan niệm lễ hội là hình thức văn hoá dân gian cũng được nhiều người chia sẻ, nhưng cũng có nhiều người chưa đồng tình và viện dẫn lễ hội cung đình xưa và lễ hội hoành tráng hiện nay ngoài yếu tố văn hoá dân gian còn thể hiện văn hoá chuyên nghiệp mang tính bác học trong sự phát triển chung của cộng đồng và thời đại. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu và hoạt động văn hoá, du lịch có xu hướng tiếp cận khái niệm lễ hội từ hai phần cấu thành là “lễ” và “hội”. Từ đó định nghĩa lễ hội cũng căn cứ vào nội dung, hình thức và mục đích của hai phần “lễ” và “hội”. Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì: “Lễ hội Việt Nam là sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng.”Lễ” là hệ thống những hành vi, động tác nhằm biểu hiện sự tôn kính của con người với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng  thực hiện. “Hội” là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống”.

Chúng tôi nhắc đôi chút mang tính lý luận về lễ hội với thông điệp với người quản lý, tổ chức lễ hội và cả người tham gia lễ hội hãy bắt đầu từ nhận thức đúng để tham gia vào một hoạt động văn hoá có tính “cộng cảm” của lễ hội mà điều chỉnh hành vi của mình sao cho hợp với “đất lề, quê thói”. Hành xử tuỳ tiện, thiếu hiểu biết của người tham gia lễ hội dù là vai người quản lý, người tổ chức hay người “xem hội” đều làm mất đi vẻ đẹp vốn có của lễ hội, làm mất đi tính cộng cảm đặc hữu của lễ hội. Cướp lễ ngay cả khi hành lễ chưa xong thì hết cả tính thiêng! Trục lợi, “hối lộ” cả thánh thần, dẫu vô thức cũng là hành vi không tôn kính! Hành xử thô lỗ, thậm chí đánh nhau trong lễ hội chẳng những làm hỏng mình mà còn cướp đi tính “cộng cảm” đặc hữu của lễ hội! Chẳng những thế mà còn làm cho khách xa gần hiểu sai về người Việt Nam vốn hiền lành mà sao có tới hàng mấy ngàn vụ đánh nhau dịp đón năm mới!

Phải bắt đầu từ nhận thức của mỗi người khi tham gia lễ hội. Trong lễ hội, tâm lý “đám đông” là khó tránh, bởi thế mỗi người càng nên cẩn trọng điều chỉnh hành vi của mình để không trở thành “kẻ đầu têu” cho những hành vi lệch chuẩn dần dà thành sai trái.

Nhân đây chúng tôi muốn chia sẻ cái khó của “ông thanh tra văn hoá” trong lễ hội:

– Cái khó thứ nhất là lực lượng có bao nhiêu để đi thanh tra?!

– Cái khó thứ hai là tâm lý của người tổ chức cũng như tham gia lễ hội đầu năm “bị” thanh tra nhắc nhở sẽ phản ứng ra sao, nhất là lễ hội của “làng ông’?!

– Cái khó nữa là chính “ông thanh tra” cũng chưa hiểu, hoặc hiểu mà cố tình lờ đi vì “một trăm lẻ một” lý do!

Qua thực tế đó, chúng tôi muốn nhấn mạnh yếu tố trước lễ hội. Người quản lý, người tổ chức lễ hội phải chuẩn bị thật tốt về mọi mặt trước lễ hội. Trước tiên phải thống nhất nhận thức của chính người quản lý và tổ chức lễ hội, sau đó phải tìm mọi biện pháp có thể, tuyên truyền, phổ biến rộng rãi nhất tới cộng đồng về ý nghĩa, mục đích, nội dung, hình thức và các quy định cụ thể của lễ hội. Khâu chuẩn bị này kỹ bao nhiêu thì bớt đi bấy nhiêu hạt sạn trong lễ hội và cũng đỡ vất vả trong và sau lễ hội.

Trong xã hội hiện đại, nhu cầu văn hoá tinh thần càng cao, việc tổ chức lễ hội ở Việt Nam cũng như trên thế giới có xu hướng ngày càng hoành tráng hơn nhờ vào công nghệ hiện đại, quy mô ngày càng lớn hơn, hình thức ngày càng phong phú hơn. Cùng với lễ hội là những hoạt động “ăn theo” cũng có dịp phát triển, có những hoạt động phù hợp làm tăng tính hấp dẫn và hiệu quả của việc tổ chức lễ hội, cũng có những hoạt động không tương thích, thậm chí phản cảm trong lễ hội làm giảm đi ý nghĩa của lễ hội bị cộng đồng lên án.

Xu hướng ngày càng nhiều lễ hội được tổ chức phản ánh nhu cầu về lễ hội của cộng đồng ngày càng tăng. Trong thực tế “lễ” và “hội” không thể tách rời nhau. Nó là hai bộ phận cấu thành không thể thiếu của lễ hội. Bởi vậy, đã đến lúc về lý thuyết cũng như trong hoạt động thực tiễn cần cách tiếp cận mới: “lễ” và “hội’ là hai thành tố trong một chỉnh thể thống nhất là lễ hội, không thể coi nhẹ thành tố nào. Mặt khác, hai yếu tố truyền thống và hiện đại cũng không thế bỏ qua dù tổ chức lễ hội truyền thống. Vấn đề là ở chỗ không được lạm dụng cái hiện đại mà làm mất cái truyền thống, cái hồn cốt của lễ hội. Nhiều trò chơi, nhiều thiết bị hiện đại không phù hợp đã làm mất vẻ đẹp truyền thống của lễ hội làng. Nhiều hình thức tế lễ và phát lộc “tưởng là cổ truyền” nhưng đã được “cải biên” vô thức, thậm chí “hữu thức trục lợi” làm mất đi tính tâm linh nghiêm cẩn của lễ hội.

Xem vậy, ta thấy mọi sự đều do chính ta mà ra. Ta nhận thức đúng, hành xử đúng thì lễ hội đầu năm cho ta và cả cộng đồng một đời sống tinh thần tuyệt diệu. Nó làm ta vui, ta thanh thản, ta hoà mình và cố kết cùng nhau xây dựng cuộc sống. Nếu như vậy thì một ngàn hay nhiều ngàn lễ hội cũng không phải là điều đáng lo ngại. Đừng để mai một đi một lễ hội nào đó vì bất cứ lý do gì bởi mất một lễ hội là mất đi một phần đời sống tinh thần của một cộng đồng. Hãy để cho lễ hội thật sự là ngày hội của cộng đồng. Nhiều lễ hội đã được tổ chức đúng như vậy. Nếu được cầu mong điều gì, chúng tôi cầu mong tất cả lễ hội ở mọi vùng quê đều là những lễ hội vui xuân của mọi cộng đồng dân tộc Việt Nam, lễ hội của an lành, hạnh phúc, của quốc thái, dân an./.

N.V.C