Mục tiêu xây dựng và phát triển văn hóa con người Việt Nam trong nghị quyết Trung Ương 9 khóa XI
21/11/2014 | 1:22
Ngày 9/6/2014, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết Trung ương 9, khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. So với Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt […]
Ngày 9/6/2014, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết Trung ương 9, khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. So với Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì Nghị quyết Trung ương 9, khóa XI có thêm một mục nói khá sâu mục tiêu cần đạt được trong xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam.
Quá trình tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII (1998 – 2013), nhiều ý kiến của các nhà quản lý, nhà khoa học đề xuất cần xác định rõ mục tiêu trước, sau đó mới đề ra các quan điểm chỉ đạo thực hiện mục tiêu nói trên. Ban chấp hành Trung ương đã thảo luận tại Hội nghị lần thứ chín và nhất trí với cấu trúc trong Nghị quyết mới về văn hóa, con người, đưa mục tiêu lên trước quan điểm. Nghị quyết Trung ương 9 cũng đã xác định rõ mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Trước đó, Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về văn hóa mới dừng ở việc đưa ra “phương hướng chung của sự nghiệp văn hóa” nhằm “làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội…”
- Về mục tiêu chung
Nghị quyết Trung ương 9 nêu mục tiêu chung ngắn gọn, có tính khái quát cao, thể hiện được tư tưởng nêu trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc: “phát triển toàn diện”, “thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ” gắn với mục tiêu phát triển con người, phát triển bền vững đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc. Mục tiêu chung gồm 2 nội dung:
Một là, xác định đích hướng tới của nền văn hóa và con người Việt Nam: Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân – thiện – mĩ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Nội dung này đã kế thừa cơ sở lý luận văn hóa truyền thống của cha ông ta, đúc rút qua hàng nghìn năm lịch sử, khẳng định bản chất của văn hóa là không ngừng tạo nên các chuẩn mực giá trị xã hội hướng đến chân – thiện – mĩ. Nội dung này cũng đã cụ thể một số đặc trưng cơ bản của nền văn hóa mà chúng ta cần phải xây dựng là nền văn hóa ấy phải thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học.
Hai là, đặt ra yêu cầu về chất lượng của văn hóa mà chúng ta xây dựng gắn với mục tiêu chung của dân tộc, của quốc gia. Nếu Nghị quyết Trung ương 5,
khóa VIII về văn hóa xác định vị trí của văn hóa là nền tảng tinh thần nói chung của xã hội thì Nghị quyết Trung ương 9, khóa XI đòi hỏi việc xây dựng và phát triển văn hóa, con người phải làm cho “văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội”. Một điểm mới trong nội dung này là yêu cầu văn hóa phải thực sự “là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc”. Năm 1987, Ủy ban Môi trường và Phát triển của Liên hiệp quốc đã đưa ra khái niệm: “phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thỏa mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai”. Theo Ủy ban này, phát triển bền vững được ghi nhận bởi sự bảo đảm của ba thành tố: phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội đạt tới công bằng và môi trường được bảo vệ, giữ gìn. Ngoài ba thành tố trên, mục tiêu chung của xây dựng văn hóa, con người Việt Nam còn đòi hỏi văn hóa phải phát huy tinh thần yêu nước, ý thức tự cường dân tộc, truyền thống đoàn kết, gắn bó keo sơn giữa các dân tộc anh em trong một quốc gia Việt Nam thống nhất nhằm “bảo vệ vững chắc Tổ quốc”, đó cũng là sứ mệnh và mục tiêu cao cả, linh thiêng của văn hóa “vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.
- Về mục tiêu cụ thể
Nghị quyết Trung ương 9 đề ra 5 mục tiêu cụ thể.
Mục tiêu thứ nhất: nói về giá trị văn hóa và giá trị con người Việt Nam. Đặt con người Việt Nam trong mối quan hệ với các chuẩn mực giá trị văn hóa trên cơ sở kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống của cha ông kết hợp với những giá trị văn hóa đương đại hình thành trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trong cơ chế thị trường và hội nhập quốc tế. Việc “hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam” chính là để “tạo môi trường và điều kiện để phát triển nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật”. Đó là mục tiêu làm cho mỗi người Việt Nam phát triển toàn diện đức, trí, thể, mĩ, kĩ năng, cảm xúc trong môi trường lao động sáng tạo, có kỷ cương, kỷ luật, sống và làm việc theo pháp luật, lấy phát triển nhân cách làm trọng tâm, cốt lõi, đặt cái riêng trong mối quan hệ với cái chung, từ đó phát huy vai trò của cá nhân “đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước”.
Mục tiêu thứ hai: nói về môi trường văn hóa. Mục tiêu này có 3 nội dung: Một là,“xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, nghĩa là một môi trường văn hóa đáp ứng tốt nhất các điều kiện làm việc, học tập, công tác, sinh hoạt, ở đó mối quan hệ giữa con người với con người được tối ưu hóa thấm đậm tinh thần dân chủ, nhân văn, nghĩa tình, giúp nhau tiến bộ mọi mặt để mỗi người có thể tự tin tham gia vào nền kinh tế thị trường và các mối quan hệ quốc tế. Hai là, hiện thực hóa xây dựng môi trường văn hóa vào những đối tượng cụ thể: “xây dựng văn hóa trong hệ thống chính trị, trong từng cộng đồng làng, bản, khu phố, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và mỗi gia đình”. Ba là, nhấn mạnh vai trò của các chủ thể cơ bản trong xã hội đối với việc xây dựng môi trường văn hóa,
hướng vào mục tiêu cốt lõi là nhân cách con người: “phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng, xã hội trong việc xây dựng môi trường văn hóa, làm cho văn hóa trở thành nhân tố thúc đẩy con người Việt Nam hoàn thiện nhân cách”.
Mục tiêu thứ ba: nói về thể chế và thiết chế. Thể chế và thiết chế văn hóa là hai thành tố quan trọng của nền văn hóa. Quá trình tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII, một bài học rút ra là muốn Nghị quyết văn hóa của Đảng đi vào cuộc sống thì cần phải kịp thời thể chế hóa các quan điểm, đường lối của Đảng thành các chính sách, pháp luật của Nhà nước, bảo đảm môi trường pháp lý, nguồn lực, nhân lực để thực hiện có kết quả các nhiệm vụ văn hóa. Hoạt động văn hóa càng bị cuốn vào cơ chế thị trường, càng có biểu hiện diễn biến phức tạp, nhiều cái mới, trong đó tốt, xấu đan xen xuất hiện, đòi hỏi vai trò chủ động, tích cực của công tác quản lý nhà nước ở các cấp chính quyền, mà một trong những công cụ hữu hiệu giúp cho công tác quản lý nhà nước về văn hóa có hiệu lực, hiệu quả, trước hết là hệ thống pháp luật, quy định rõ ràng cái gì người dân được làm và cái gì người dân không được làm, đưa ra những chế định pháp lý xử lý nghiêm minh vụ việc vi phạm pháp luật, từ đó chấn chỉnh, lập lại trật tự trên lĩnh vực văn hóa. Đặt mục tiêu “hoàn thiện thể chế, chế định pháp lý văn hóa” là yêu cầu có tính cấp thiết, đột phá trong “xây dựng và phát triển văn hóa, con người trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Sau thể chế là củng cố, xây dựng và không ngừng nâng cao chất lượng hoạt động của các thiết chế văn hóa (nhà văn hóa, thư viện, trung tâm thể dục thể thao, bảo tàng, khu vui chơi giải trí, công viên văn hóa…) để những nơi đó thực sự là địa chỉ văn hóa tin cậy, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và sáng tạo văn hóa của các tầng lớp nhân dân, nơi giáo dục ngoài gia đình và nhà trường, góp phần xây dựng con người phát triển toàn diện.
Mục tiêu thứ tư: nói về thị trường văn hóa và công nghiệp hóa. Mục tiêu này đề cập 3 nội dung. Một là, “xây dựng thị trường văn hóa lành mạnh”. Từ Đại hội VI của Đảng (1986) đến nay, nước ta cơ bản đã hình thành thị trường văn hóa. Tuy nhiên, thị trường văn hóa còn sơ khai, non trẻ, bộc lộ nhiều yếu kém, đang có xu hướng quên lãng chức năng cao quý giáo dục con người, sa vào giải trí, câu khách, vì mục đích kiếm lợi nhuận, lún sâu vào “thương mại hóa”. Do vậy, chúng ta cần quan tâm đến uốn nắn, thiết lập một thị trường văn hóa minh bạch, tiến bộ, hiện đại, giàu tính nhân văn, thiết thực chăm lo đến chất lượng sống của con người. Hai là, “phát triển công nghiệp văn hóa”. Hiện nay, nước ta đã xuất hiện nhiều ngành nghề văn hóa mang tính công nghiệp, hay được gọi là công nghiệp văn hóa. Theo các nhà nghiên cứu, công nghiệp văn hóa gồm: ý tưởng sáng tạo, cơ sở vật chất, công nghệ sản xuất, quảng bá sản phẩm văn hóa đậm tính công nghiệp và quyền sở hữu trí tuệ. Để xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; để kinh tế – xã hội không bị tụt hậu so với các nước có xuất phát điểm kinh tế tương đồng với nước ta, chúng ta phải chủ động tạo điều kiện pháp lý, cơ sở vật chất kĩ thuật cho công nghiệp văn hóa phát triển. Ba là,“tăng cường quảng bá văn hóa Việt Nam”. Nội dung này có quan hệ mật thiết với thị trường văn hóa và công nghiệp văn hóa. Thị trường là nơi lưu thông, trao đổi, tiêu thụ sản phẩm văn hóa. Công nghiệp văn hóa là nơi sáng tạo, sản xuất, quảng bá các sản phẩm văn hóa mang thương hiệu Việt Nam. Thị trường văn hóa văn minh lành mạnh, công nghiệp văn hóa hiện đại chính là nền tảng cho việc quảng bá văn hóa Việt Nam.
Mục tiêu thứ năm: nói về thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa và vấn đề đạo đức xã hội. Đó là hai vấn đề đang gây bức xúc trong xã hội. Bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Nhà nước thực hiện chức năng quản lý xã hội và phục vụ quyền lợi chính đáng của mỗi người dân, mỗi vùng miền, mỗi tộc người. Thông qua việc điều tiết ngân sách quốc gia, phân bổ nguồn nhân lực, thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù, Nhà nước đảm bảo các điều kiện cần thiết để huy động mọi nguồn lực trong xã hội cho xây dựng và phát triển văn hóa, con người huớng tới mục tiêu: “Từng bước thu hẹp khoảng cách về hưởng thụ văn hóa giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng miền và các giai tầng xã hội”. Đây là công việc khó khăn, lâu dài, gian khổ nhưng rất có ý nghĩa. Thực hiện mục tiêu cao cả này chính là để tạo môi trường xã hội ổn định cho các lĩnh vực kinh tế – xã hội phát triển. Một nội dung nữa của mục tiêu này là “ngăn chặn và đẩy lùi sự xuống cấp về đạo đức xã hội”. Đây là công việc trước mắt, có tính thời sự. Báo cáo tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về văn hóa đã nhận định: “Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, cùng với tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, lợi ích nhóm đã gây tổn hại đến uy tín của Đảng và Nhà nước, niềm tin của nhân dân đối với Đảng và chế độ. Nhiều giá trị truyền thống, đạo đức nghề nghiệp không còn được coi trọng như trước đây, có mặt bị mai một, đảo lộn; những giá trị mới chưa hình thành hoặc chưa bền vững ảnh hưởng tiêu cực đối với định hướng giá trị nhân cách; chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền có xu hướng gia tăng, chi phối đời sống xã hội, gây hậu quả xấu đối với việc xây dựng con người và môi trường văn hóa. Đạo đức nghề nghiệp sa sút trên nhiều lĩnh vực, cả ở lĩnh vực vốn được xã hội tôn vinh: Y tế, giáo dục, luật pháp, báo chí… Lý tưởng chung và động cơ cá nhân ngày càng có khoảng cách, làm gia tăng lối sống thực dụng, cơ hội, vụ lợi, buông thả và sính ngoại trong bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và nhân dân, đặc biệt là đội ngũ cán bộ có chức, có quyền đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc giáo dục lý tưởng, nhân cách thế hệ trẻ”. Do vậy, ngăn chặn và đẩy lùi sự xuống cấp về đạo đức xã hội là mục tiêu trước mắt, đòi hỏi sự nỗ lực, quyết tâm vào cuộc, thể hiện bản lĩnh và tinh thần chiến đấu cao của cả hệ thống chính trị, của mọi tầng lớp nhân dân.
Tóm lại, các mục tiêu nêu trong Nghị quyết Trung ương 9 vừa mang tầm khái quát cao, vừa rất cụ thể, xác định rõ những cái đích cần đạt được, trở thành ngọn cờ hướng đạo, cổ vũ toàn Đảng, toàn dân phấn đấu thực hiện các nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời gian tới, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước./.
PGS.TS Nguyễn Hữu Thức
Bài viết liên quan
Mẫu biểu trưng, bộ nhận diện chính thức kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam
VHO – Bộ VHTTDL đã bàn hành Quyết định số 3228/QĐ – BVHTTDL ngày 9.9.2025 về việc phê duyệt mẫu biểu trưng (logo), bộ nhận diện để sử dụng chính thức trong các hoạt động tuyên truyền kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam (6.1.1946 – 6.1.2026). Quyết định này có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký và thay thế Quyết định số 3175/QĐ-BVHTTDL ngày 4.9.2025 của Bộ trưởng Bộ VHTTDL.
Tốt nghiệp THPT 26.6.2025: Kỳ thi được toàn xã hội đặt nhiều kỳ vọng
VHO – Biến kỳ thi tốt nghiệp THPT thành “ngày hội” của người học, người dạy và cả xã hội. Đó là sự chuyển hóa từ một nền giáo dục thi cử nặng ứng thí sang nền giáo dục khai phóng và nhân văn.
Phát huy vai trò văn hóa, VHNT về giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư
VHO – Thay mặt Bộ Chính trị, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú vừa ký ban hành Chỉ thị số 42 của Bộ Chính trị về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”.
Triển khai Tháng hành động quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có công văn 1461 /BVHTTDL-GĐ về việc triển khai Tháng hành động quốc gia về phòng, chống bạo lực gia đình
Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số
Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa, con người Việt Nam thật sự trở thành sức mạnh nội sinh, tạo động lực cho phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Đây cũng chính là cơ sở quan trọng trong việc định hướng, xây dựng chính sách bảo tồn, phát huy, quảng bá giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
